Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 12

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen avam şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişik eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü fehvaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle tasarlan ve zamanla anonimleneşelendiren bir nazım biçimidir. Yırler ana dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki dörtlüklere (üçlük veya ikilik bile olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise avam dilinde “ulama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

Yırnün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir avam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en saydam özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Kısaca hece adetsı itibarıyla bir sınırlama imkânsız.

Yırlerin mefret çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde avamın esrarı olurlar ve avamın her kesimine seslenme eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. Yırler çoğu öğün, bir huy olayı ya da bir kahramanlık mukabilsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, arazi adlarının, hatta mevzuların da değiştiği görüldüğü için, nerede doğduklarını saptamak zorluklaleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü koşukler olarak iki başkalık yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı içine alan uzun havalardır. Usullü olan koşukler grubunda ise ekseri baziçe havaları arazi hileır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da gücenmiş ortam adı verilmektedir.

Türklerde aksiyonlenen konulara bakarak bile sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına bakarak koşukler:

Ninniler
Çocuk koşukleri
Huy koşukleri
Aşk koşukleri
Kahramanlık ve bayrakaltı koşukleri
Resim koşukleri
İş koşukleri
önlıklı koşukleri
Ölüm koşukleri (Ağıt)
Olta koşukleri
Doğa ve hayvan koşukleri
Efe ve derebeyi koşukleri
Cinayetler ve şiddetliklı olaylarla alakalı koşukleri
Güldürücü koşukleri