Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 10

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen yaratma şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, nazarıitibar eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakalı ve Türk’e özgü demeında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve giderek anonimleneşeli bir nazım biçimidir. Yırler asıl flaşörklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki flaşörklere (üçlük veya ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise yaratma dilinde “putrel” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra tekrar edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

Yırnün belli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir yaratma şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en açık özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Yani hece sayısı bakımından bir sınırlama gerçekleşemez.

Yırlerin makro çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Yırler bu şekilde yaratmaın dünyalıkı olurlar ve yaratmaın her kesimine hitap fail sanat adamılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. Yırler çoğu kez, bir tabiat hikâyeı ya da bir kahramanlık muhalifsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, vaziyet adlarının, hatta mevzuların da değişmiş olduğu görüldüğü bâtınin, nerede doğduklarını saptamak dermanleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki tefrik yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bâtınine düz uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise çoklukla dubara havaları vaziyet alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da sınık atmosfer adı verilmektedir.

Türklerde işlenen konulara bakarak de sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına bakarak ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve bayrakaltı ırlamakleri
Merasim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Muhaliflıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Katakulli ırlamakleri
Huy ve efsanevi ırlamakleri
Zeybek ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve kederklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri